Fumigacja ksiąg i aktów to specjalistyczna dezynfekcja i dezynsekcja dokumentów (papier, pergamin, oprawy), wykonywana w kontrolowanych warunkach komory, aby usunąć pleśnie, bakterie i owady bez uszkadzania materiału. Stosuje się ją interwencyjnie (np. po zalaniu, przy aktywnej pleśni) i profilaktycznie (przy przenosinach zbiorów, kwarantannie napływu).

W skrócie:

• Co to jest: kontrolowane działanie gazu biobójczego lub atmosfery beztlenowej (anoksji) w komorze, aby zlikwidować zagrożenia biologiczne w księgach i aktach.
• Kiedy: widoczna pleśń, stęchły zapach, ślady żerowania owadów, po zalaniu, przed przeniesieniem dużych zbiorów.
• Jak: ocena stanu → przygotowanie → cykl komory → neutralizacja/przewietrzenie → kontrola jakości → raport.
• Bezpieczeństwo: zabieg tylko przez specjalistów; dobór metody do nośnika (papier, pergamin, skóra, barwniki).

1. Wprowadzenie – dlaczego to ważne

Księgi, akta i rękopisy są nośnikiem wiedzy, prawa i pamięci. Biodegradacja (pleśnie, bakterie) oraz żerowanie owadów (rybiki, psotniki, kołatki) mogą prowadzić do rozwarstwień, ubytków, odbarwień i całkowitej utraty informacji. Fumigacja ksiąg i aktów to jedno z kluczowych narzędzi konserwatorskich, które – obok anoksji, mrożenia i oczyszczania mechanicznego – pozwala szybko opanować skażenie oraz zabezpieczyć zbiory przed reinfekcją.

2. Krótka historia fumigacji dokumentów

• Wczesne praktyki: „okadzanie” i stosowanie substancji aromatycznych – proste, często zbyt agresywne dla materiałów.
• XX wiek: rozwój komór hermetycznych i kontrolowanych mediów czynnych (gazy biobójcze), standaryzacja BHP oraz dokumentacji.
• Obecnie: nacisk na dobór metody do nośnika (papier, pergamin, skóra, barwniki), ograniczanie ekspozycji chemicznej, szeroka rola anoksji i prewencji (IPM, mikroklimat).

3. Na czym polega fumigacja (technicznie)

Cel: usunięcie zagrożeń biologicznych w całej objętości obiektu, bez szkody dla materiału i barwników.

Elementy procesu

• Komora fumigacyjna: szczelna, z pomiarem stężenia, kontrolą temperatury i wilgotności oraz systemem neutralizacji/przewietrzenia.
• Media czynne: gazy biobójcze dobierane przez specjalistów lub anoksja (azot/argon; bardzo niska zawartość tlenu), zależnie od rodzaju zagrożenia i wrażliwości obiektu.
• Parametry: stabilna temperatura, kontrolowana wilgotność względna, właściwe stężenie i czas ekspozycji.
• Neutralizacja: przewietrzenie do wartości bezpiecznych; testy kontrolne.
• Kontrola jakości: próby biologiczne, ocena barwników, sprawozdanie z procesu.

4. Zagrożenia: pleśnie i owady

Pleśnie i grzyby

Typowe objawy: biały/szary nalot, plamy, zapach stęchlizny, osypywanie powierzchni, sklejanie kart. Rozwijają się przy RH > 60% i słabej wentylacji.

Owady

• Rybik cukrowy – żeruje na skrobi, klejach, cienkim papierze; zostawia nadgryzienia i ubytki.
• Psotnik (booklice) – lubi wilgoć, odżywia się grzybnią i resztkami organicznymi.
• Kołatki/drobne chrząszcze – drążą otworki, pylą; atakują oprawy, tektury, elementy drewniane.

Czynniki ryzyka: zalania, wahania mikroklimatu, brak filtracji powietrza, przepełnione półki, brak kwarantanny napływu zbiorów.

5. Kiedy decyzja o fumigacji jest konieczna

• Widoczna pleśń lub powracający zapach stęchlizny mimo wietrzenia.
• Obecność owadów/larw, drobny pył, otworki w oprawach, wylinki.
• Zdarzenia losowe: zalanie, długotrwała awaria klimatyzacji/wentylacji.
• Przed przeniesieniem dużych partii zbiorów; w kwarantannie nowych nabytków.
• Gdy samo oczyszczanie mechaniczne i poprawa mikroklimatu nie wystarczają.

6. Metody konserwacji – porównanie

Metoda	Najlepiej działa na	Zalety	Ograniczenia / ryzyka	Kiedy rozważyć
Fumigacja (gaz)	Pleśnie, bakterie, owady (różne stadia)	Szybka, wysoka skuteczność	Wymaga komory, ścisłego BHP, doboru do nośnika	Interwencje na dużą skalę, aktywne ogniska
Anoksja (N₂/Ar)	Owady (dorosłe, larwy, jaja), wspomagająco pleśnie	Bardzo bezpieczna dla obiektów	Dłuższy czas zabiegu	Zbiory mieszane, profilaktyka, obiekty wrażliwe
Mrożenie	Owady (wszystkie stadia)	Skuteczne, dostępne logistycznie	Ryzyko kondensacji; potrzebna procedura aklimatyzacji	Szkodniki w oprawach, szybkie doraźne działanie
UV/Ozon	Płytkie zakażenia powierzchniowe	Szybki efekt	Ryzyko degradacji papieru i barwników; ograniczone zastosowanie	Tylko w