Książki, akta, kroniki i dokumenty archiwalne mogą przetrwać dziesiątki, a nawet setki lat. Wymagają jednak odpowiednich warunków przechowywania oraz szybkiej reakcji w przypadku pojawienia się wilgoci, pleśni albo szkodników papieru. Zlekceważenie pierwszych oznak skażenia może doprowadzić do osłabienia struktury papieru, powstania trwałych przebarwień, nieprzyjemnego zapachu, a w skrajnych przypadkach – do bezpowrotnej utraty cennych materiałów.
Jedną ze specjalistycznych metod zabezpieczania zagrożonych zbiorów jest fumigacja ksiąg i aktów. Proces przeprowadzany w kontrolowanych warunkach pozwala dotrzeć również do trudno dostępnych przestrzeni pomiędzy kartami, w oprawach i grzbietach dokumentów. Jego celem jest zwalczanie czynników biologicznych odpowiedzialnych za degradację papieru.
Fumigacja nie powinna być jednak wykonywana automatycznie ani bez wcześniejszej oceny materiałów. Każdy zbiór wymaga rozpoznania rodzaju zagrożenia, skali skażenia, stanu papieru oraz zastosowanych w nim materiałów. Dopiero na tej podstawie można dobrać właściwy sposób postępowania.
Fumigacja ksiąg i aktów to specjalistyczny proces dezynfekcji lub dezynsekcji książek, dokumentów i materiałów archiwalnych, prowadzony w zamkniętej, kontrolowanej przestrzeni. W zależności od rozpoznanego zagrożenia metoda może być ukierunkowana na ograniczenie lub usunięcie mikroorganizmów oraz szkodników niszczących papier i oprawy.
Profesjonalny proces nie polega na powierzchownym spryskaniu książek przypadkowym preparatem. Materiały umieszczane są w przystosowanej do tego komorze, a przebieg zabiegu odbywa się według ustalonych parametrów i pod nadzorem specjalistów.
Fumigacji można poddawać między innymi:
Każdy obiekt powinien zostać wcześniej oceniony. Znaczenie ma nie tylko rodzaj papieru, ale również skład oprawy, obecność skóry, płótna, klejów, fotografii, tworzyw sztucznych i elementów dekoracyjnych.
Decyzji o przeprowadzeniu fumigacji nie należy podejmować wyłącznie na podstawie wieku książek. Stary papier nie musi być biologicznie skażony, a stosunkowo nowe dokumenty mogą ulec rozwojowi pleśni po zalaniu lub przechowywaniu w wilgotnym pomieszczeniu.
Do sygnałów wymagających specjalistycznej oceny należą:
Same oględziny nie zawsze wystarczą do określenia rodzaju problemu. Plamy mogą być skutkiem wilgoci, zabrudzenia, reakcji chemicznych albo wcześniejszej aktywności mikroorganizmów. Dlatego przed wykonaniem usługi należy przeprowadzić ocenę stanu zbioru.
Papier, kleje, płótna oraz inne materiały organiczne mogą stanowić środowisko sprzyjające rozwojowi mikroorganizmów, szczególnie gdy przez dłuższy czas pozostają zawilgocone. Znaczenie mają również temperatura, wilgotność względna powietrza, cyrkulacja oraz czystość pomieszczenia.
Rozwijająca się pleśń może powodować:
Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych zaleca kontrolowanie nowych i przejmowanych materiałów oraz utrzymywanie właściwych warunków w pomieszczeniach archiwalnych. Oznacza to, że walka z zagrożeniem nie kończy się na wykonaniu pojedynczego zabiegu. Konieczne jest również usunięcie przyczyny zawilgocenia i poprawienie warunków przechowywania.
Zagrożeniem dla księgozbiorów są nie tylko pleśnie i grzyby. Papier, kleje, skóra, płótno oraz zanieczyszczenia organiczne mogą przyciągać owady, które uszkadzają karty i oprawy.
Na obecność szkodników mogą wskazywać:
W archiwach i bibliotekach spotyka się między innymi rybiki, psotniki oraz różne gatunki owadów żerujących w materiałach organicznych. Prawidłowe rozpoznanie szkodnika pomaga ustalić skalę problemu i dobrać odpowiednie postępowanie.
Dokładny przebieg usługi zależy od rodzaju zbioru, rozpoznanego zagrożenia i wykorzystywanej technologii. Profesjonalna fumigacja ksiąg i aktów powinna obejmować kilka uporządkowanych etapów.
